Cổ tích ở Lạng Sơn: Huyền thoại Còn Khoang

Cách đây 47 năm, khi tiếng súng nổ ra trên biên giới phía Bắc, rất nhiều người dân dọc biên giới đã được bộ đội, dân quân giải cứu khỏi vòng vây giặc. Chúng tôi đã đi tìm những câu chuyện ấy, ở Lạng Sơn.

Từ TP.HCM, chúng tôi bay ra Hà Nội và bắt xe khách lên Lạng Sơn, tỉ mẩn tìm lại từng nhân vật, địa danh để chắp vá lại câu chuyện cứu hơn 400 người dân ở thôn Còn Khoang, xã Đồng Đăng, Lạng Sơn (xã Hồng Phong, huyện Cao Lộc cũ) trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc (17.2.1979 - 17.2.2026).

Chiến sĩ Trần Huy Cung (Trung đoàn 540, Sư đoàn 327, Quân khu 3) tham gia trong đội hình Quân đoàn 14 đánh trả quân Trung Quốc xâm lược tại Lạng Sơn, tháng 2.1979. Ảnh tư liệu.

Không nhớ vì đổi địa danh

Đại tá - Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Công Thuận hiện đang nghỉ hưu tại phường Vinh Phú, tỉnh Nghệ An (phường Hà Huy Tập, TP.Vinh cũ), mấy lần gặp chúng tôi đều kể lại thời điểm tháng 2.1979 là chỉ huy đại đội 2 (Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 12 Công an nhân dân vũ trang - nay là Bộ đội biên phòng), chiến đấu chống quân Trung Quốc xâm lược ở Đồng Đăng, Lạng Sơn.

PV Báo Thanh Niên cùng đại úy Phạm Quang Đăng và trưởng thôn Âu Văn Hương trước cửa hang Khuổi Lù. Ảnh M.T.H.

Ông Thuận liên tục nhắc: "Sáng 17.2.1979, khi địch bất ngờ tấn công sang ta, trung đội dân quân của xã Hồng Phong gần chỗ chúng tôi đóng quân, đã rất mưu trí đưa hơn 400 người dân vào trú ẩn trong hang đá và gần 1 tuần liền sau đó, mặc dù bị địch bao vây nhưng dũng cảm chiến đấu bảo vệ người dân, tìm đường đưa dân về phía sau an toàn". Ông còn bảo chúng tôi đi tìm hiểu thêm câu chuyện...

Đến Lạng Sơn, chúng tôi liên hệ với đại tá Nguyễn Xuân Thanh (Chính ủy Bộ đội biên phòng Lạng Sơn) nhờ kết nối với đơn vị cơ sở để tìm lại câu chuyện. Đại tá Thanh sốt sắng gọi điện cho chỉ huy Đồn biên phòng cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị nằm ở xã Đồng Đăng, đề nghị tạo điều kiện giúp đỡ. Tuy nhiên, khi trao đổi với đồn trưởng, nghe trả lời: "Chưa nghe thấy chuyện này. Anh cứ lên xem sao"…

Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, xã Đồng Đăng, tỉnh Lạng Sơn. Ảnh B.P.

Tới Đồng Đăng, chỉ huy Đồn biên phòng cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị phân công đại úy Phạm Quang Đăng (Đội trưởng vận động quần chúng) đi cùng chúng tôi xuống địa bàn tìm thông tin.

Với sự hỗ trợ nhiệt tình của đại úy Đăng, chúng tôi hẹn gặp được anh Âu Văn Hương (53 tuổi, hiện đang là Bí thư chi bộ, Trưởng thôn Còn Khoang) và được giải thích: "Địa danh thay đổi liên tục nên người mới đến thường không biết".

Các đại biểu dự Hội nghị Đảng bộ thị trấn Đồng Đăng lần thứ XI (1988 - 1990), thời kỳ này xã Hồng Phong (cũ) sáp nhập vào thị trấn Đồng Đăng (cũ, nay là xã Đồng Đăng). Ảnh tư liệu.

Trước tháng 6.1981, xã Hồng Phong thuộc huyện Văn Lãng. Từ tháng 6.1981 đến ngày 1.7.2025, xã Hồng Phong thuộc huyện Cao Lộc. Từ ngày 1.7.2025 đến nay, xã Hồng Phong sáp nhập với một số địa phương khác thành xã Đồng Đăng của tỉnh Lạng Sơn; và thôn Còn Khoang (hay còn gọi là Còn Khoang - Pá Pài) bao năm qua thuộc xã Hồng Phong, nay chính thức trực thuộc xã Đồng Đăng.

Thời điểm nổ ra cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc (17.2.1979), thôn Còn Khoang thuộc xã Hồng Phong, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn.

Khám phá di tích hang Khuổi Lù tại biên giới phía Bắc năm 2026

Hang Khuổi Lù (hay còn gọi là hang Sập) nằm trong núi Ken Sóc, cách trung tâm xã Hồng Phong (cũ) khoảng 100 m về phía bắc, cách đường quốc lộ 1B khoảng 20 m.

Hang Khuổi Lù nằm sau rặng tre và ruộng lúa cạnh quốc lộ 1B. Ảnh: Mai Thanh Hải.

Hang có 3 cửa, trong đó 2 cửa dưới thông nhau. Cửa chính cách mặt ruộng khoảng 8 m, quay về hướng đông nam. Hang rộng có thể chứa được 400 - 500 người và trong hang có 1 con suối chảy hang.

Bà Âu Thị Pén, 73 tuổi, hiện đang sống tại thôn Còn Khoang, xã Đồng Đăng, Lạng Sơn. Ảnh: Mai Thanh Hải.

Bà Âu Thị Pén năm nay 73 tuổi, đang sống tại thôn Còn Khoang. Phải ra tận cánh đồng giáp quốc lộ 1B, chúng tôi mới tìm được bà Pén đang gánh nước tưới rau.

Hỏi lại chuyện 47 năm trước, bà Pén sửng sốt: "Hồi ấy không có bộ đội và dân quân, thì cả làng chúng tôi và dân Đồng Đăng lên trú ẩn, bị sát hại hết"…

Bên trong hang Khuổi Lù. Ảnh: Mai Thanh Hải.

Rạng sáng 17.2.1979, đạn pháo bên phía Trung Quốc bất ngờ rót xuống cửa khẩu Hữu Nghị, mở đường cho bộ binh địch ào ạt kéo sang xâm lược. Do chỉ cách cửa khẩu khoảng 1,5 km theo đường chim bay, nên ngay khi tiếng pháo đầu tiên nổ ra, cả thôn Còn Khoang đã tỉnh giấc và í ới gọi nhau đi tìm chỗ ẩn nấp.

Do đã có phương án từ trước, nên các gia đình mở chuồng trâu bò, lợn gà lùa vào rừng sâu, thu dọn đồ đạc cần thiết, dẫn nhau lên hang Khuổi Lù ẩn nấp.

Dấu tích chiến tranh còn sót lại trong hang Khuổi Lù. Ảnh: Mai Thanh Hải.

7 giờ sáng, khi nhận thấy bộ binh địch đã vào được thị trấn Đồng Đăng và tỏa theo các hướng tấn công các trận địa phòng ngự của ta, chỉ huy trung đội dân quân xác định "phải trú ẩn lâu ngày, không thể sơ tán về phía sau ngay được"; và huy động người dân mang xoong chảo, nồi niêu… trữ nước uống.

Thời điểm người dân vào ẩn nấp trong hang, chỉ có 12 chiến sĩ thuộc Tiểu đội 1 (Trung đội 1 dân quân xã Hồng Phong), sau khi giúp đỡ người dân trong thôn sơ tán vào hang, đã triển khai các vị trí chiến đấu, bảo vệ ngoài cửa hang.

Khoảng 6 giờ sáng 17.2.1979, các chiến sĩ dân quân gác cửa hang Khuổi Lù phát hiện nhiều đoàn người từ phía Đồng Đăng kéo đến. Tiểu đội trưởng Âu Văn Páo và 2 chiến sĩ chạy xuống tìm hiểu thì được biết đây là những người dân ở thị trấn Đồng Đăng chạy giặc và xin vào hang trú ẩn.

Rất cẩn thận, dân quân xã kiểm tra soát xét gần 100 người rồi mới cho vào hang trú ẩn. Như vậy, tổng số người dân trú trong hang Khuổi Lù là 432 người.

Con gái sinh trong hang

"Cả thôn hơn 300 người kéo hết vào hang, chia nhau từng mặt bằng để ngủ nghỉ. Gia đình tôi lúc ấy vất vả nhất vì ngoài bố mẹ già yếu, còn phải dẫn theo 3 con nhỏ và bụng chửa vượt mặt, đến ngày sinh con", bà Pén kể lại vậy.

Chị Âu Thị Ba, được sinh ra đêm 18.2.1979 trong hang Khuổi Lù, đang xem lại giấy khai sinh của mình. Ảnh: Mai Thanh Hải.

Y như rằng, đêm hôm sau (18.2.1979), bà Pén sinh con gái. Người đỡ đẻ cho bà Pén là chị Trần Thị Liên với sự phụ giúp của nữ dân quân Trần Thị Thanh.

Cô bé sinh ra trong hang Khuổi Lù được đặt tên là Âu Thị Ba, con của bà Âu Thi Pén và ông Hoàng Văn Soòng (phong tục người Nùng ở Lạng Sơn, nếu người đàn ông ở rể nhà vợ, thì con cái sinh ra sẽ mang họ của người mẹ), được chủ tịch UBND xã Hồng Phong Nông Đức Hải ký giấy khai sinh ngày 10.3.1980.

Cửa hàng bán đồ ăn sáng của chị Âu Thị Ba. Ảnh: Mai Thanh Hải.

Chúng tôi tìm đến nhà Âu Thị Ba ở thôn Còn Quyền, ngay cạnh quốc lộ 1B. Chị Ba đưa ra tờ giấy khai sinh đã cũ và kể, sau khi tốt nghiệp lớp 12 của Trường THPT Cao Lộc, chị ở nhà làm ruộng và hiện đang bán hàng ăn sáng cho bà con, khách qua đường ngay tại nhà.

Các cựu chiến binh tham gia chiến đấu bảo vệ biên giới Lạng Sơn tháng 2.1979 thăm lại chiến trường xưa. Ảnh: Mai Thanh Hải.

Ít ai biết, năm 1985, đoàn chuyên gia Liên Xô (cũ) sang thăm Việt Nam và lên thực tế ở biên giới Lạng Sơn. Khi nghe chuyện hơn 400 người dân ẩn náu trong hang Khuổi Lù được đưa về phía sau an toàn, đã nằng nặc đòi gặp những người anh hùng cứu dân.

Khi hỏi chuyện, họ đến tận nhà bà Âu Thị Pén để xác minh câu chuyện và đề nghị đưa cô bé Âu Thị Ba sang Liên Xô để nuôi dạy, học tập.

Mặc dù gia đình đã đồng ý nhưng cô bé Âu Thị Ba nhất quyết từ chối, trốn vào rừng mấy ngày mới về. "Tôi sinh ra trong lửa đạn, chôn rau cắt rốn trong hang Khuổi Lù, nên suốt đời ở đây thôi", chị Âu Thị Ba cười vậy.